Przyłącze wodociągowe a opłata za zajęcie pasa drogowego

Czy w przypadku nabycia nieruchomości jej nowy właściciel jest zobowiązany do ponoszenia opłat za zajęcie pasa drogowego w związku z lokalizacją w nim przyłącza wodociągowego? Na to pytanie wkrótce odpowie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, do którego skierowałem skargę na decyzje ZDM i SKO w tej sprawie.

Praktyką władz miejskich jest obciążanie włascicieli nieruchomości opłatą za zajęcie pasa drogowego w sytuacjach, w których zlokalizowana jest w nim infrastruktura wodociągowa służąca danej nieruchomości. Zasadność takiego podejścia budzi moje wątpliwości.

Chociaż Sąd Najwyższy w uchwale z 22 czerwca 2017 r. (III SZP 2/16) rozstrzygnął, że przyłączem wodociągowym, którego koszty wybudowania ponosi właściciel nieruchomości, jest przewód łączący sieć wodociągową z wewnętrzną instalacją wodociągową w nieruchomości odbiorcy usług na całej swojej długości, to w uchwale tej równocześnie wyraźnie wskazał, iż powyższa konstatacja nie determinuje stosunków własnościowych.

Definicja przyłącza wyjaśnia, co jest przyłączem na użytek obowiązku, o którym mowa w art. 15 ust. 2 ustawy. Kwestie własności przyłącza są natomiast poza zakresem normowania tego przepisu i nie powinny rzutować na – de facto – zastosowanie przepisu rozstrzygającego o tym, kto i w jakim zakresie pokrywa koszty podłączenia nieruchomości do sieci.

Uchwała Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2017 r. (III SZP 2/16)

Sąd Najwyższy we wskazanej uchwale odniósł się przy tym do tego kto jest właścicielem przyłącza poprzez odwołanie do art. 49 kodeksu cywilnego.

§ 1. Urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa.
§ 2. Osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca.

Art. 49 kodeksu cywilnego

Na kanwie wskazanego przepisu Sąd Najwyższy w powiększonym składzie wskazał, że przewód łączący instalację kanalizacyjną w nieruchomości odbiorcy usług przedsiębiorstwa sieciowego niewątpliwie służy do tego, by odprowadzić z tej nieruchomości ścieki, zatem jest urządzeniem w rozumieniu art. 49 § 1 k.c. (por. G. Bieniek, Urządzenia przesyłowe. Problematyka prawna, Warszawa 2008, s. 11-13; G. Matusik, Własność urządzeń przesyłowych a prawo do gruntu, Warszawa 2013, s. 95 i 99). Skonstatował w związku z tym, że przyłącze powinno wchodzić ostatecznie w skład sieci, ponieważ służy do odprowadzania ścieków, jest przewodem i jest wykorzystywane w tym celu przez przedsiębiorstwo sieciowe. Do podobnych wniosków Sąd Najwyższy doszedł również w uchwale składu siedmiu sędziów z 8 marca 2006 r. (III CZP 105/05).

Analizując status prawny przyłącza po dniu 1 czerwca 1984 r., trudno uznać je za część składową instalacji wewnętrznej odbiorcy, skoro służy połączeniu tej właśnie instalacji z siecią przedsiębiorstwa, a przy tym zwykle wykracza poza granice nieruchomości odbiorcy. W tej sytuacji należy przyjąć, że przyłącze jest odrębną rzeczą ruchomą, która wchodzi w skład sieci./…/
W podsumowaniu należy stwierdzić, że status prawny przyłączonych do sieci urządzeń objętych treścią art. 49 k.c. zależy od tego, czy stają się one częścią składową instalacji należącej do przedsiębiorstwa. W razie odpowiedzi twierdzącej, urządzenia te tracą swoją odrębność i stają się własnością właściciela instalacji. W razie odpowiedzi przeczącej, stanowią odrębne rzeczy ruchome i o ich własności zdecydować mogą strony umowy o przyłączenie. W braku umowy pozostają własnością dotychczasowego właściciela.

Uchwała Sądu Najwyższego z 8 marca 2006 r. (III CZP 105/05)

Jeżeli przyłącze wodociągowe, w części leżącej poza granicą nieruchomością jest częścią sieci to wydaje się, iż jego właścicielem jest przedsiębiorstwo wodno kanalizacyjne. Uwzględniwszy zasadę superficies solo cedit, trudno przyjąć, że pozostaje nim właściciel nieruchomości czy jej nabywca. W związku z tym w skardze argumentuję, że brak jest podstaw do obciążenia takiej osoby opłatą za zajęcie pasa drogowego.

Zmiana decyzji administracyjnej w trybie art. 155 kpa, a wymóg tożsamości stanu faktycznego i prawnego sprawy

Art. 155 kodeksu postępowania administracyjnego (kpa) przewiduje, iż ostateczna decyzja administracyjna, na mocy której strona nabyła prawo, może być w każdym czasie, za zgodą strony, uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, jeżeli przepisy szczególne nie sprzeciwiają się uchyleniu lub zmianie takiej decyzji i przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Na gruncie wskazanego przepisu część orzecznictwa i doktryny formułuje wymóg zgodnie, z którym dokonanie zmiany ostatecznego rozstrzygnięcia jest możliwe wyłącznie w przypadku jeżeli zmianie nie uległ stan faktyczny i prawny, który był podstawą wydania pierwotnego rozstrzygnięcia.

W moim najnowszym artykule dowodzę, iż jest wręcz przeciwnie – to następcza zmiana stanu faktycznego i prawnego jest przesłanką do uruchomienia trybu zmiany decyzji w trybie art. 155 kpa.

Czy właścicielowi lokalu przysługuje lokal socjalny w razie eksmisji?

Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia wobec osób, których nakaz dotyczy.

Wskazany przepis posługuje się terminem „osoby, której dotyczy nakaz opróżnienia lokalu” a nie pojęciem lokatora. Niemniej zgodnie z art. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów reguluje ona zasady i formy ochrony praw lokatorów . Lokatorem w rozumieniu wskazanej ustawy jest zaś najemca lokalu lub osobę używającą lokal na podstawie innego tytułu prawnego niż prawo własności. Stąd może powstać wątpliwość czy w przypadku eksmisji właściciela lokalu może przysługiwać mu prawo do lokalu socjalnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego można spotkać się z rozstrzygnięciami wskazującymi, iż prawo do lokalu socjalnego ograniczone jest wyłącznie do lokatorów w rozumieniu w/w ustawy (to znaczy, że nie obejmuje właścicieli lokali). Jako przykład można wskazać uchwałę Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 15 listopada 2001 r. (III CZP 66/01), w której wskazano, iż art. 15 u.ochr.pr.lok. ma zastosowanie w sprawach o opróżnienie lokalu przeciwko lokatorom w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy.

Powyższy pogląd wymaga, w mojej ocenie, weryfikacji. Zgodnie z art. 7 ust. 1 Konstytucji władze publiczne prowadzą politykę sprzyjającą zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych obywateli, w szczególności przeciwdziałają bezdomności. Zgodnie z ust. 2 wskazanego artykułu Konstytucji warunki ochrony praw lokatorów określa ustawa. Równocześnie zgodnie z art.17 ust. 1a ustawy o ochronie praw lokatorów prawo do lokalu socjalnego może być orzeczone nawet wobec osoby, która dokonała zajęcia lokalu bez tytułu prawnego, jeżeli przyznanie tego uprawnienia byłoby w świetle zasad współżycia społecznego szczególnie usprawiedliwione.

W efekcie, skoro prawo do lokalu socjalnego może przysługiwać nawet osobie która zajęła lokal bez tytułu prawnego, to tym bardziej pokonstytucyjna wykładnia art. 14 w zw. z art. 17 ustawy o ochronie praw lokatorów wymaga by prawo do lokalu socjalnego mogło zostać przyznane zamieszkującemu w lokalu właścicielowi, który w razie orzeczenia przez Sąd o eksmisji utraci możliwość zamieszkiwania w lokalu, szczególnie jeżeli przemawiają za tym szczególnie usprawiedliwione względy współżycia społecznego.

Prezentowane przeze mnie stanowisko, iż art. 14 ustawy o ochronie praw lokatorów należy interpretować w zgodzie z kontekstem art. 7 Konstytucji nie jest odosobnione. Jak wskazuje R. Dziczek celem ustawodawcy było objęcie ochroną przewidzianą w art. 14 większej grupy osób niż tylko byli najemcy czy osoby mające inny, własny tytuł prawny do lokalu (poza prawem własności). Pojęcie lokatora w rozumieniu niniejszej ustawy w odniesieniu do ochrony związanej z eksmisją jest szerokie i nawiązuje do takiego samego pojęcia użytego w art. 75 ust. 2 Konstytucji RP. Wykładnia tego pojęcia zatem nie może odrywać się od celu ustawy zasadniczej.

Na marginesie należy wskazać, iż art. 14 oraz art. 17 ustawy o ochronie praw lokatorów stosuje się zarówno w sprawach procesowych jak i nieprocesowych (np. o podział majątku wspólnego – Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2003 r. III CZP 36/03 czy o dział spadku).